Bodemdaling remmen we samen

Nederland is een polderland. De identiteit van molens, kaas, historische watersteden en dijken werkt door tot het bestuur van ons land. Door schaalvergroting en meer economische waarde achter de dijken is het besef gegroeid dat de omgang met bodem en ons watersysteem anders moet. Met samenwerking kunnen overheden samen met bewoners en ondernemers verdere bodemdaling beperken. De baten volgen op langere termijn; minder CO2-uitstoot, minder kosten voor beheer en onderhoud en een duurzamer gebruik van bodem- en watersysteem. De opgaves en verantwoordelijkheden rondom bodemdaling verschillen per overheid. 

Rijk

Een aantal ministeries draagt een deel van de verantwoordelijkheid voor het dossier bodemdaling. Dit ligt verdeeld bij de ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Economische Zaken (EZ), Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO), Klimaat en Groene Groei (KGG) en Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). De impact en gevolgen van bodemdaling zijn enorm. Het speelt op verschillende vlakken, zoals onze nationale infrastructuur, cultuurhistorisch erfgoed, klimaatadaptatie, bescherming van ons land tegen overstromingen, landbouw, verminderen van uitstoot van broeikasgassen en behoud van natuurgebieden. De ministeries werken hieraan vanuit hun eigen inhoudelijke verantwoordelijkheid. Bodemdaling is steeds meer ingebed in nationaal beleid, zoals het Deltaprogramma, het Nationaal Klimaatakkoord en de Nationale Omgevingsvisie. Ook draagt het Rijk actief bij aan het Kenniscentrum bodemdaling en funderingen. 

Het Platform Slappe Bodem streeft naar samenhang en integraliteit bij de aanpak van bodemdaling en funderingsproblematiek.

Provincies

Provincies bestemmen locaties met langetermijnvisies. Over de toekomstige bouwopgave, en een verantwoorde belasting en benutting van de bodem, zijn passende scenario-analyses belangrijk. Provincies hebben de opgave om bodemdaling en CO2-uitstoot aan te pakken; dit kan door gebiedsgericht en samen met partners die daar medeverantwoordelijk voor zijn de bodemdaling in veenweide en stedelijk gebieden af te remmen, te stoppen en zo mogelijk te herstellen. Dat is complex en vraagt innovaties, onderzoek en medewerking van veel partijen. 

Provincies beheren ook autowegen en waterwegen. Door bodemdaling hebben provincies te maken met flinke onderhouds- en beheerskosten. Door slim te ontwerpen en toepassing van innovatieve lichte materialen kunnen deze kosten worden gedrukt. 

Gemeenten

Gemeenten beheren openbare ruimten, wegen en rioleringen. De meerkosten van beheer en onderhoud van openbare ruimte en infrastructuur voor gemeenten op slappe bodem zijn tweemaal zo hoog als bij gemeenten op stevige bodem. Dat heeft het Platform berekend. Met toepassing van innovatieve, lichte technieken kunnen gemeenten op slappe bodem besparen op beheer en onderhoud. Dat geldt ook voor de aanleg van nieuwbouw: door slim te ontwerpen en rekening te houden met het water- en bodemsysteem kunnen veel kosten in de toekomst worden vermeden. Om dit mogelijk te maken in de dagelijkse praktijk moeten wel regels worden aangepast. 

Gemeenten spelen ook een rol in het landelijke gebied. Niet alleen waar het gaat om het agrarische gebruik, maar ook voor natuur, recreatie en landschap. Gemeenten zijn hierover doorlopend en in gebiedsprocessen in gesprek met inwoners, waterschap en provincie. Een nauwgezette dialoog met betrokken waterschappen en agrariërs is cruciaal voor het draagvlak van een passende oplossing.

PBL rapport Dalende bodem, stijgende kosten

Waterschappen

Waterschappen dragen zorg voor het waterbeheer binnen hun beheersgebied, zowel in het landelijk als het stedelijke gebied. Een belangrijk instrument daarbij zijn de peilbesluiten. In de peilbesluiten worden de te hanteren oppervlaktewaterpeilen in een gebied vastgelegd. 

In het landelijk gebied met een slappe bodem (veen en in mindere mate klei) is het peilbeheer historisch gericht op ontwatering ten behoeve van de agrarische functie (veenweide). Dat heeft ons veel goeds gebracht, maar inmiddels zien we ook de keerzijde. Door het blijvend verlagen van het waterpeil is er sprake van een steeds verdergaande bodemdaling en vindt er op veenbodem ook uitstoot van broeikasgassen plaats. In het landelijke gebied zijn het peilbeheer en de ontwatering belangrijke oorzaken van bodemdaling. Bodemdaling zorgt ervoor dat er meer ingrepen nodig zijn om bestaande functies in stand te houden. De kosten van het watersysteem en waterbeheer lopen daardoor op. Tegelijkertijd neemt de robuustheid van het watersysteem af door versnippering. Ten slotte leidt de afbraak van veen naast bodemdaling ook tot belasting van de waterkwaliteit.

Als oplossing om bodemdaling tegen te gaan wordt veelvuldig gekeken naar het verhogen van het grondwater. Het verhogen van het grondwaterpeil vraagt om aanpassingen van het watersysteem. Naast de effecten op het landgebruik zijn daarvoor voor de waterschappen ook de effecten op de zoetwaterbeschikbaarheid, wateroverlast, waterkwaliteit van groot belang. 

In het stedelijke gebied ligt de oorzaak van bodemdaling vaak niet zozeer in het peilbeheer. Maar verschilzettingen en verschillende soorten funderingen brengen wel uitdagingen in het waterbeheer met zich mee. Bij bodemdaling in stedelijk gebied is het wenselijk om het peil te verlagen, om daarmee het risico op wateroverlast, vooral bij niet onderheide woningen, te beperken. Maar door peilverlaging kan het risico op funderingsschade aan houten funderingen juist weer toenemen. 

Klimaatverandering leidt tot een verdere daling van grondwaterstanden in droge perioden, waardoor bodemdaling juist kan toenemen. Om een robuust watersysteem te behouden wat ook extreme neerslag aankan is versnippering van het watersysteem door ongelijke bodemdaling onwenselijk. Passende en weloverwogen oplossingen rondom peilbeheer, grondwaterstand, wateropslag en het vernatten van de bodem zijn voor de (middel)lange termijn noodzakelijk om bodemdaling te beperken of te remmen in goede samenwerking met agrariërs, bewoners en mede-overheden. 

Inwoners en ondernemers

Als inwoner of bedrijf kunt u zelf ook wat doen aan de negatieve gevolgen van bodemdaling. U kunt bijvoorbeeld uw tuin klimaatbestendig inrichten (steen eruit, plant erin). Ook bent u zelf verantwoordelijk voor de fundering van uw pand. Heeft u als inwoner of bedrijf last van de gevolgen van bodemdaling, dan kunt u kijken wat uw eigen gemeente al doet op dit gebied. Kijk ook of uw gemeente al deelnemer is van het Platform Slappe Bodem.

Voor informatie rond funderingsproblematiek kunt u terecht bij het Kenniscentrum bodemdaling en funderingen en het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF).